Introductietekstjesproblematiek

dinsdag 24 december 2013

Wat is de functie van de tekstjes bij kunstwerken in musea en andere tentoonstellingen? Kunsthistoricus Koen Kleijn vindt dat die stukjes vooral helder moeten zijn, schreef hij in Land zonder drempels, de (on)toegankelijkheid van kunst. Een betoog uit de Groene Amsterdammer,  waarin hij eindigde met: ‘In het museum worden de schilderijen met zorg opgehangen, in het licht, zoals de kunstenaar het bedoelde, niet in het donker, of onder de trap. Waarom zou de tekst dat dan wel zijn: duister?’ 

Voor instellingen die met publiek geld gefinancierd zijn zou het volgens Kleijn zelfs een ‘menselijke basisopdracht’ moeten zijn: om helder te zijn. Ik kan hier een eind in mee gaan, al gaat dat menselijke voor basisopdracht mij iets te ver. Zijn er ook onmenselijke basisopdrachten? 

Kennis: etaleren of overdragen?
De niets vermoedende leek heeft vaak niet de kennis van, bijvoorbeeld, de curator.  Ik zie daarom graag dat vakjargon vermeden wordt in introductietekstjes. Sommige curatoren maken helaas de indruk dat ze liever hun eigen kennis etaleren dan kennis overdragen aan de niet goed ingevoerde lezer of toehoorder. Doe dat dan elders, is mijn devies. Onder vakbroeders.

Op veel fronten ben ik het dus eens met Kleijn. Toch zat me vanaf het begin iets dwars bij het lezen van Land zonder drempels. De kunsthistoricus is over een aantal zaken in zijn betoog allerminst helder.  Waarom niet het goede voorbeeld geven als je pleit voor helderheid?

Welke kunstenaar?
De enige keer dat Kleijn een voorbeeld van een ontoegankelijk introductietekst aanhaalt, laat hij de lezer in het duister tasten. Dat is gelijk aan het begin van zijn betoog.
Kleijn bezocht de jaarlijkse tentoonstelling van de Rijksakademie en zag daar een introductietekstje bij het werk van een kunstenaar. Hij had het niet zelf geschreven. Er was iemand van een tijdschrift langs geweest, die praatte wat met de kunstenaar, schreef wat op over het kunstwerk en daarna leek het de kunstenaar wel handig om het er bij te plaatsen.
Nu stond er naast het kunstwerk: ‘another space of flows that opens relative velocities and materializations’  Net als Kleijn ontgaat mij de betekenis.

Maar waarom schrijft Kleijn er niet bij om welke kunstenaar het gaat? Wij lezers mogen toch wel iets beter ingelicht worden? Waarom laat hij ook de naam van het kunstwerk achterwege? En wie was ‘iemand van een tijdschrift’ en van welk tijdschrift? Vanwaar het gebrek aan dit soort basale informatie? Naam en toenaam, alstublieft.

‘Toegankelijkheid is (…) begrijpelijk Nederlands spreken’
Kwam het voor het schrijven van zijn betoog misschien goed van pas om die informatie weg te laten? Daar lijkt het wel op. Kleijn schreef in de voorlaatste alinea: ‘Toegankelijkheid is in de eerste plaats: goed gastheerschap. De deur opendoen, de pijltjes goed neerzetten, begrijpelijk Nederlands spreken. Kunstenaars en kunstinstellingen klagen over publiek – wel, zeg ik, waarom is in hun presentaties dan bijna alles in het Engels gesteld? Ik zeg dat niet om het Nederlands te beschermen, maar de aanname dat iedereen zomaar Engels spreekt is gewoon onjuist.’

Maar de aanname dat iedereen zomaar Nederlands spreekt is eveneens onjuist.
Google biedt uitkomst: ‘anothet space of flows…’ komt uit een essay van de Deense curator Lars Bang Larsen. Dat schreef hij naar aanleiding van de expositie High Tides van de Spaanse kunstenaar Carlos Irijalba, afgelopen najaar in galerie Sherin Najjar in Berlijn. Een paar maanden later exposeerde Irijalba met hetzelfde werk in de Rijksacademie en heeft het essay op zijn website gezet. En doorgegeven aan de Rijksacademie.

De Spanjaard rondde al verschillende  kunstopleidingen af en woont sinds september 2013 in Nederland. Een korte correspondentie met hem leert ons dat hij de Nederlandse taal (nog) niet machtig is.
De naam van het tijdschrift waar Kleijn over schreef heb ik (nog) niet kunnen achterhalen.

Ik kan er geen touw aan vast knopen, dat essay van Bang Larsen, maar misschien was het ook nooit bedoeld om er een frase uit te halen en te gebruiken als introductietekstje.  
Zouden Nederlandstalige introductietekstjes niet iets te veel gevraagd zijn in een internationale stad als Amsterdam, bij een tentoonstelling van kunstenaars die daar verblijven via een artist-in-residence programma? Wie graag in het Nederlands meer wil weten over Carlos Irijalba kan terecht bij Nynke Besemer, met een prachtige afsluiter in haar recensie: 'De wereld, de natuur, lijkt door het werk van Irijalba nog ongrijpbaarder en verwonderlijker te worden.'

Of Eindhoven…
‘My way of Evaluating’ is een filmpje op Vimeo waar Kleijn in een andere functie naar voren komt. Namelijk als ‘Mentor Master Contextual Design’ van de Design Academy Eindhoven.  Kleijn is als enige aan het woord en spreekt vloeiend Engels. Een Nederlandstalige versie heb ik niet kunnen vinden.

Als elke Hollandse docent op zo’n enthousiasmerende manier en zonder steenkolenaccent kon vertellen over het les geven, zoals Koen Kleijn dat kan, dan was het vak  Nederlands overbodig geworden. Dan had Engels wat mij betreft overal de voertaal mogen zijn. Er is geen Nederlandse vertaling van het filmpje en ook ondertiteling ontbreekt. Maar het is niet nodig. The way Kleijn talks about evaluating Italian students - yes, we’re talking about Italian students in Eindhoven, is great. A must-see for every intending design-student. Much better than this. 


@De Groene: Waarom staat er een foto van een kunstwerk van Caro de Jonge boven Land zonder drempels? JHEM, 24-12-13